Cách đồng hành cùng con khi tiếp cận trí tuệ nhân tạo.
Từ chatbot, trợ lý giọng nói đến các ứng dụng học tập, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng trở thành một phần trong cuộc sống hằng ngày của nhiều gia đình. Công nghệ phát triển nhanh chóng này mở ra nhiều cơ hội thú vị để trẻ học hỏi và tương tác với thế giới theo những cách mới, nhưng đồng thời cũng đi kèm với những rủi ro đáng lưu ý. Để giúp phụ huynh định hướng việc sử dụng AI trong gia đình, chúng tôi đã trao đổi với Ying Xu, Trợ lý Giáo sư về AI trong Học tập và Giáo dục tại Đại học Harvard.
Cha mẹ nên bắt đầu trò chuyện với con về AI từ độ tuổi nào?
Ying Xu: Cha mẹ có thể bắt đầu nói chuyện với con về AI khi trẻ còn khá nhỏ, bởi nhiều trẻ đã tiếp xúc với AI trong cuộc sống hằng ngày. Ngay cả khi trẻ chưa trực tiếp sử dụng các công cụ AI, các công nghệ này vẫn có thể hiện diện trong gia đình, hoặc trẻ nghe bạn bè nhắc đến, thấy ở trường hay bắt gặp trên các phương tiện truyền thông. Một cách tiếp cận hữu ích là đi theo sự tò mò của trẻ: khi trẻ đặt câu hỏi hoặc nhận thấy điều gì đó liên quan đến AI, đó chính là thời điểm tự nhiên và phù hợp với lứa tuổi để bắt đầu cuộc trò chuyện.
Chúng tôi nhận thấy hai xu hướng nhất quán. Trẻ em thường tò mò về cách mọi thứ vận hành, bao gồm cả AI, và chính sự tò mò này khiến những cuộc trao đổi trở nên dễ dàng hơn nhiều so với suy nghĩ của người lớn. Ngay cả trẻ ở độ tuổi mầm non cũng có thể hiểu những khái niệm đơn giản về AI là gì, cũng như những gì AI có thể và không thể làm. Việc giới thiệu sớm những kiến thức nền tảng này sẽ giúp trẻ cảm thấy thoải mái và tự tin hơn khi tiếp xúc với các công cụ AI trong môi trường sống hằng ngày.
Cha mẹ có thể giải thích AI cho trẻ nhỏ như thế nào để phù hợp với độ tuổi và sự phát triển của trẻ?
Ying Xu: Trẻ nhỏ thường hiểu AI tốt hơn khi có thể liên hệ với những ví dụ quen thuộc trong đời sống hằng ngày. Một số gia đình đã sử dụng các thiết bị ứng dụng AI như robot hút bụi, loa thông minh hoặc đồ chơi robot đơn giản. Nếu có, đây có thể là những điểm khởi đầu hữu ích. Bạn có thể giải thích rằng các công cụ này làm theo hướng dẫn, nhận diện mẫu hoặc phản hồi giọng nói của chúng ta, nhưng chúng không “suy nghĩ” hay “cảm nhận” như con người.
Cùng trẻ khám phá AI cũng giúp những khái niệm này trở nên cụ thể hơn. Ví dụ, khi trẻ có một câu hỏi, bạn có thể cùng trẻ nhập câu hỏi vào chatbot và xem câu trả lời. Sau đó, hãy trò chuyện về những gì công cụ đã làm: Phần nào của câu trả lời hữu ích? Phần nào gây khó hiểu hoặc chưa thật chính xác? Công cụ này có thể đã tạo ra phản hồi đó bằng cách nào?
Sử dụng các ví dụ đơn giản từ chính ngôi nhà, cùng với những khoảnh khắc khám phá chung, sẽ giúp trẻ sớm hình thành hiểu biết về những gì AI có thể và không thể làm. Đồng thời, điều này cũng tạo cơ hội tự nhiên để người chăm sóc định hướng cách trẻ suy nghĩ khi các em tiếp xúc với những công cụ này trong cuộc sống hằng ngày.
AI có thể hỗ trợ việc học của trẻ em và thanh thiếu niên như thế nào?
Ying Xu: AI có thể hỗ trợ việc học của trẻ theo nhiều cách. Nhiều công cụ có khả năng giải thích ý tưởng một cách rõ ràng, trả lời câu hỏi theo yêu cầu và cung cấp các bài luyện tập được cá nhân hóa. Các nghiên cứu cho thấy khi hệ thống AI được thiết kế để dạy những kỹ năng hoặc kiến thức cụ thể, trẻ có thể học hiệu quả tương đương với khi được hướng dẫn bởi giáo viên. Đối với những gia đình bận rộn, AI cũng có thể mang lại sự hỗ trợ nhanh chóng và dễ tiếp cận khi người lớn không thể có mặt ngay lúc đó.
Tuy nhiên, cũng có những lo ngại quan trọng. Một số nghiên cứu phát hiện rằng trẻ bắt đầu “chuyển giao” trách nhiệm học tập của mình cho AI. Dù đôi khi điều này được xem là một hình thức hỗ trợ, nhiều nhà giáo dục lo ngại rằng sự trợ giúp quá mức có thể làm mất đi quá trình nỗ lực tự thân — yếu tố rất quan trọng đối với việc học lâu dài.
Bản thân học sinh cũng thường nhận thức được rủi ro này. Các khảo sát cho thấy một số em cảm thấy việc phụ thuộc vào AI có thể ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng suy nghĩ và tự giải quyết vấn đề. Mối lo ngại lớn hơn nằm ở việc hình thành thói quen: khi trẻ đã quen tìm đến AI để có câu trả lời, sự phụ thuộc đó có thể khó thay đổi — ngay cả khi các em muốn từ bỏ thói quen này.
Cha mẹ có thể dạy con bảo vệ quyền riêng tư khi sử dụng AI như thế nào?
Ying Xu: Các công cụ AI rất khác nhau về loại thông tin mà chúng thu thập. Một số hệ thống yêu cầu những dữ liệu cơ bản để tạo tài khoản, như độ tuổi của trẻ, thông tin liên hệ của cha mẹ hoặc chi tiết thanh toán đối với các ứng dụng trả phí. Bên cạnh đó, nhiều gia đình cũng lo ngại về những thông tin cá nhân mà trẻ có thể chia sẻ trong quá trình sử dụng hằng ngày — chẳng hạn như tên, trường học, thói quen sinh hoạt, các mối quan hệ bạn bè hoặc cảm xúc.
Không phải lúc nào trẻ cũng dễ dàng nhận ra đâu là “thông tin nhạy cảm”. Một số ví dụ như địa chỉ nhà hoặc số điện thoại thì khá rõ ràng, nhưng những trường hợp khác còn tùy thuộc vào ngữ cảnh. Chẳng hạn, khi trẻ hoặc thanh thiếu niên sử dụng AI để hỏi về cảm xúc, tình bạn hoặc sức khỏe, các em có thể vô tình tiết lộ những thông tin rất riêng tư mà không nhận ra mức độ nhạy cảm của chúng.
Việc bảo vệ quyền riêng tư của trẻ đòi hỏi cả những bước thực hành cụ thể lẫn các cuộc trò chuyện thường xuyên. Cha mẹ có thể cùng con xem lại các cài đặt quyền riêng tư, kiểm tra những dữ liệu mà từng nền tảng thu thập, và khuyến khích trẻ dừng lại suy nghĩ trước khi chia sẻ thông tin về bản thân hoặc người khác. Thường xuyên trao đổi về những gì an toàn để chia sẻ và những gì nên giữ kín sẽ giúp trẻ dần hình thành thói quen tốt.
Đồng thời, trách nhiệm này không chỉ đặt lên vai các gia đình. Các công ty công nghệ và nhà hoạch định chính sách cũng cần xây dựng những thiết lập mặc định an toàn hơn — bao gồm việc giới hạn thời gian lưu trữ dữ liệu, giảm thiểu việc thu thập dữ liệu không cần thiết,* và minh bạch về cách thông tin được sử dụng. Thanh thiếu niên vẫn đang học cách đánh giá rủi ro, vì vậy các sản phẩm cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu và những điểm dễ tổn thương của các em. Bảo vệ quyền riêng tư hiệu quả đòi hỏi cả sự hiểu biết từ phía gia đình lẫn trách nhiệm từ các hệ thống.
Cha mẹ có thể hỗ trợ con phát triển năng lực hiểu biết về AI như thế nào?
Ying Xu: Nhiều người lớn cảm thấy bối rối khi không biết nên định hướng cho con ra sao trong bối cảnh AI phát triển quá nhanh. Sẽ hữu ích nếu cha mẹ không đặt nặng việc phải luôn là “chuyên gia” hay người giám sát. Hiện nay, người lớn và trẻ em thường đang học hỏi với tốc độ tương tự, vì vậy việc tiếp cận AI như những người cùng học — cởi mở, tò mò và sẵn sàng cùng nhau khám phá những điều chưa chắc chắn — có thể là một điểm khởi đầu hiệu quả.
Với những người chăm sóc không có nhiều thời gian để tự tìm hiểu công nghệ mới từ đầu, các nguồn tài liệu bên ngoài, dễ tiếp cận, có thể đóng vai trò hỗ trợ quan trọng. Chẳng hạn, Common Sense Media hiện đã cung cấp các bảng đánh giá cho một số ứng dụng AI, giúp cha mẹ có thêm một điểm tham chiếu hữu ích khi bắt đầu.
Một số trường học cũng duy trì danh sách các công cụ AI được phê duyệt để sử dụng trong lớp học, đặc biệt ở những lĩnh vực như đọc hiểu và toán học. Những công cụ này thường đã trải qua quy trình thẩm định nội bộ nhất định và có thể mang đến cho gia đình một lựa chọn khởi đầu thực tế, đáng tin cậy — nhất là đối với những người chăm sóc có ít thời gian hoặc không có nhiều chuyên môn kỹ thuật.
AI có thể gây ra những rủi ro nào đối với trẻ em?
Ying Xu: Khi nhắc đến rủi ro của AI đối với trẻ, nhiều người thường tập trung vào bản thân công nghệ — như quyền riêng tư dữ liệu, nội dung không phù hợp hoặc thiết kế mang tính thao túng. Đây đều là những mối lo ngại quan trọng. Một số công cụ AI thu thập thông tin cá nhân của trẻ, khiến các em tiếp xúc với nội dung sai lệch hoặc gây hại, hoặc khuyến khích chia sẻ theo những cách chưa phù hợp với mức độ phát triển. Một số khác được thiết kế để giữ trẻ tương tác càng lâu càng tốt, đôi khi phục vụ mục tiêu thương mại hơn là lợi ích của trẻ.
Tuy nhiên, rủi ro tiềm ẩn của AI không chỉ nằm ở cách các sản phẩm được xây dựng mà còn liên quan đến quá trình trẻ phát triển, học hỏi và hình thành các mối quan hệ.
Trong một số tình huống, việc tương tác với AI có thể tỏ ra hữu ích. Ví dụ, trẻ có thể nhận được sự trấn an từ AI khi lo lắng về việc bắt đầu học ở một ngôi trường mới, hoặc được hướng dẫn từng bước khi làm bài tập về nhà. Những trải nghiệm này có thể mang lại cảm giác được hỗ trợ ngay tại thời điểm đó.
Dù vậy, vẫn có những mối quan ngại dài hạn cần lưu ý. Một trong số đó là trẻ có thể bắt đầu dựa vào AI thay vì tìm đến con người. Trong nghiên cứu của chúng tôi với thanh thiếu niên, một số em chia sẻ rằng trò chuyện với AI dễ dàng hơn so với nói chuyện với bạn bè hoặc người lớn. Dù hiện chưa rõ liệu AI có thực sự thay thế thời gian dành cho các mối quan hệ ngoài đời hay không, xu hướng này vẫn đáng được quan tâm.
Một mối lo khác liên quan đến kỳ vọng về các mối quan hệ. Những mối quan hệ thực tế luôn có bất đồng, thỏa hiệp và quá trình giải quyết xung đột. Trong khi đó, nhiều hệ thống AI được thiết kế để luôn đồng thuận và khích lệ. Nếu trẻ dành quá nhiều thời gian với các hệ thống như vậy, các em có thể hình thành những kỳ vọng không thực tế về cách tình bạn và các mối quan hệ vận hành.
Cuối cùng, trưởng thành cũng là quá trình học cách להתמודד với những thách thức xã hội. Nếu các tương tác với AI thay thế cho trải nghiệm ngoài đời, trẻ có thể bỏ lỡ cơ hội rèn luyện những kỹ năng quan trọng như giao tiếp, sự đồng cảm và khả năng giải quyết xung đột.
Những dấu hiệu cảnh báo nào cho thấy việc trẻ tương tác với AI đang trở nên không lành mạnh?
Ying Xu: Một số dấu hiệu cảnh báo hữu ích bao gồm:
- Sử dụng quá mức: Dành thời gian dài trò chuyện với AI hoặc tỏ ra khó chịu khi được yêu cầu dừng lại.
- Thay đổi hành vi: Trở nên kín đáo hơn, lo âu hơn, hoặc dựa vào AI để được hỗ trợ cảm xúc thay vì tìm đến những người đáng tin cậy.
- Sự lấn át: Việc sử dụng AI bắt đầu ảnh hưởng đến giấc ngủ, việc học, thời gian với bạn bè hoặc các sở thích cá nhân.
Nếu cha mẹ nhận thấy những biểu hiện này, hãy bắt đầu bằng những câu hỏi nhẹ nhàng, cởi mở thay vì chỉ trích. Hỏi trẻ xem các em thích điều gì ở công cụ đó và liệu có điều gì khiến các em cảm thấy không hữu ích hay không có thể giúp mở ra một cuộc trò chuyện bình tĩnh. Từ đó, cả gia đình có thể cùng thống nhất những nguyên tắc đơn giản và duy trì việc trao đổi định kỳ để đảm bảo việc sử dụng AI luôn ở mức cân bằng.
Cha mẹ nên tiếp cận chủ đề AI trong trường học như thế nào?
Ying Xu: Cuộc trò chuyện sẽ hiệu quả hơn khi bắt đầu bằng sự cởi mở thay vì các quy định. Nếu thông điệp đầu tiên dành cho trẻ là “đừng gian lận bằng AI”, các em có thể khép mình lại. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng cách hỏi AI đang được sử dụng ra sao — điều gì hữu ích cho việc học, những thách thức trẻ nhìn thấy, hay các em đang gặp phải những khó khăn nào. Những câu hỏi này giúp mở ra một cuộc trao đổi trung thực và nhiều chiều hơn.
Cũng cần nhớ rằng nói về AI thực chất là cách để bàn về những vấn đề rộng hơn. Trong nghiên cứu của chúng tôi, khi trẻ sử dụng AI không đúng cách cho bài tập ở trường, điều đó thường phản ánh sự thiếu hứng thú hoặc những khó khăn trong học tập, chứ không chỉ đơn thuần là do có công cụ trong tay. Và khi các em tìm đến chatbot để bầu bạn, điều đó có thể cho thấy những điều đang diễn ra trong đời sống xã hội của trẻ. Nói cách khác, những lo ngại về AI thường gắn liền với các cuộc trò chuyện lớn hơn về việc học và sức khỏe tinh thần của con.
Bên cạnh việc trao đổi với trẻ, trò chuyện với nhà trường cũng mang lại thêm những góc nhìn quan trọng. Cha mẹ nên hỏi về cách trường tiếp cận AI — chẳng hạn như làm thế nào để AI hỗ trợ việc học của học sinh, cách nhà trường đảm bảo tính trung thực trong học thuật, và họ quan tâm đến phúc lợi của học sinh ra sao. Đồng thời, cũng nên tìm hiểu về triết lý giáo dục tổng thể của nhà trường và cách họ hỗ trợ học sinh phát triển toàn diện.
AI có thể trở thành một “lăng kính” giúp cha mẹ hiểu rõ hơn trẻ đang cần gì và quan tâm điều gì. Vì vậy, hãy bắt đầu từ AI — nhưng đừng dừng lại ở đó.
Điều gì bà mong mọi bậc cha mẹ đều hiểu khi nói đến AI?
Ying Xu: Tôi mong cha mẹ hiểu rằng AI rất quan trọng — nhưng không phải là tất cả. Trẻ em ngày càng tiếp xúc với AI trong vui chơi, học tập và đời sống xã hội; trong khi một số công cụ thực sự có thể hỗ trợ, những công cụ khác cũng tiềm ẩn các mối lo ngại đáng kể.
Đồng thời, AI chỉ là một yếu tố trong bức tranh phát triển rộng lớn hơn của trẻ. Các mối quan hệ, thói quen sinh hoạt, sở thích và những hệ thống hỗ trợ xung quanh trẻ có ý nghĩa quan trọng hơn nhiều so với bất kỳ công nghệ đơn lẻ nào. AI trở nên hữu ích hay gây hại phụ thuộc vào cách nó hòa nhập vào hệ sinh thái đó.
Thông điệp cốt lõi mà tôi hy vọng cha mẹ ghi nhớ là: Hãy quan tâm đến AI, nhưng giữ nó trong một góc nhìn cân bằng. Điều thực sự quan trọng không phải bản thân công nghệ, mà là môi trường nơi trẻ lớn lên, học hỏi và phát triển. Cha mẹ chính là một phần trung tâm của môi trường ấy.
Nguồn: https://www.unicef.org/vietnam/vi/nuoi-day-con-ky-nguyen-ai
