Trẻ em sử dụng nhiều “công cụ” khác nhau, như bối cảnh và kiến thức sẵn có, để nhận biết ranh giới giữa tưởng tượng và thực tế. Mặc dù trẻ nhỏ ban đầu có thể gặp khó khăn trong việc phân biệt hai khái niệm này, nhưng khả năng hiểu biết của các em sẽ ngày càng tinh vi hơn khi lớn lên.
Đến khoảng 5–6 tuổi, trẻ bắt đầu phân biệt được những yếu tố hư cấu và những yếu tố có thật trong các chương trình truyền hình. Khả năng này tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn tiền thiếu niên.
Sự phát triển của trẻ ảnh hưởng như thế nào đến khả năng phân biệt giữa tưởng tượng và thực tế?
Khoảng 2 tuổi, trẻ bắt đầu tham gia vào trò chơi giả vờ (pretend play).
Ví dụ, một chiếc dép có thể trở thành chiếc điện thoại, hay cây chổi có thể hóa thành một chú ngựa. Trẻ cũng tin vào các nhân vật kỳ ảo như Nàng Tiên Răng (Tooth Fairy) hay Thỏ Phục Sinh (Easter Bunny) và thậm chí có thể có những người bạn tưởng tượng.
Ở giai đoạn này, việc phân biệt đâu là tưởng tượng và đâu là thực tế vẫn còn rất khó đối với trẻ.
Từ 3 đến 7 tuổi, trẻ ngày càng hiểu rõ hơn sự khác biệt giữa hai thế giới này.
Ví dụ, trẻ mẫu giáo nhỏ thường tin rằng mọi thứ xuất hiện trên tivi đều là thật. Tuy nhiên, đến khoảng 5 hoặc 6 tuổi, trẻ bắt đầu hiểu rằng các kỹ xảo điện ảnh hoặc phim hoạt hình—những điều trái với quy luật vật lý—không phải là sự thật.
Một nghiên cứu về cách trẻ nhìn nhận các nhân vật truyền hình hư cấu đã minh họa rõ sự phát triển này.
Nghiên cứu cho thấy:
- Trẻ 4 tuổi tin rằng nhân vật Big Bird trong chương trình Sesame Street là có thật.
- Trong khi đó, trẻ 5–6 tuổi hiểu rằng Big Bird thực chất là một người mặc trang phục hóa trang, và nhận ra nhân vật này không tuân theo các quy luật của thế giới thực.
Tư duy biểu tượng và trò chơi giả vờ
Trong khoảng 7 đến 11 tuổi, khả năng tư duy logic của trẻ phát triển đáng kể và trẻ bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến tính hiện thực.
Mặc dù khoa học viễn tưởng và thể loại kỳ ảo vẫn được yêu thích như một hình thức giải trí, trẻ không còn nhầm lẫn chúng với đời thực nữa.
Ở giai đoạn này, trẻ thậm chí còn bắt đầu phê bình những chương trình truyền hình mà chúng cho là quá trẻ con.
Đây cũng là thời điểm trẻ dần giảm hứng thú với các trò chơi giả vờ. Thay vào đó, các em muốn dành thời gian với bạn bè cùng trang lứa và khám phá thế giới thực thông qua các trò chơi, âm nhạc và hoạt động giải trí phù hợp với lứa tuổi.
Trẻ dựa vào những dấu hiệu nào để phân biệt giữa tưởng tượng và thực tế?
Các nghiên cứu cho thấy trẻ em và người lớn thường sử dụng những phương pháp khá giống nhau để xác định điều gì là thật và điều gì chỉ là hư cấu.
1. Đánh giá bối cảnh
Khi người lớn tiếp nhận một thông tin mới, chúng ta thường đánh giá mức độ đáng tin của thông tin dựa trên bối cảnh mà nó xuất hiện.
Một nghiên cứu với trẻ từ 3 đến 6 tuổi cho thấy trẻ cũng làm điều tương tự.
Khi được giới thiệu về những loài động vật chưa từng biết đến:
- Nếu các loài vật được mô tả là sống cùng rồng hoặc ma, trẻ ít tin rằng chúng tồn tại.
- Nếu chúng được nói là có liên quan đến bác sĩ hoặc nhà khoa học, trẻ lại dễ tin rằng chúng có thật.
Đáng chú ý, khả năng sử dụng bối cảnh này đã xuất hiện ở nhiều trẻ từ 4 tuổi.
2. Dựa vào kiến thức đã có
Khi người lớn gặp thông tin mới, chúng ta thường so sánh nó với những gì mình đã biết.
- Nếu thông tin phù hợp với kiến thức hiện có, ta sẽ cho rằng nó có khả năng đúng.
- Nếu thông tin mâu thuẫn với hiểu biết về thế giới, ta sẽ nghi ngờ hoặc bác bỏ.
Trẻ em từ 5 đến 8 tuổi cũng làm điều tương tự.
Điểm khác biệt duy nhất là trẻ vẫn chưa tích lũy được nhiều kiến thức như người lớn.
Khi trẻ trưởng thành và hiểu hơn về các quy luật tự nhiên cũng như vật lý, các em sẽ ngày càng phân biệt chính xác hơn giữa tưởng tượng và thực tế.
Tuy nhiên, có một số niềm tin kỳ ảo tồn tại lâu hơn những niềm tin khác.
Ví dụ:
- Trẻ có thể sớm nhận ra rằng nhân vật hoạt hình Wile E. Coyote không thể thực sự sống sót sau khi rơi xuống vực hoặc tự làm nổ tung mình.
- Nhưng các em lại có thể tiếp tục tin vào Ông già Noel trong một thời gian dài hơn, bởi từ nhỏ đã liên tục thu thập nhiều “bằng chứng” khiến niềm tin ấy trở nên thuyết phục.
3. Đánh giá nguồn thông tin
Ngày nay, việc đánh giá nguồn tin trở nên khó khăn hơn vì có rất nhiều kênh thông tin khác nhau.
Tuy vậy, nhìn chung chúng ta đều hiểu rằng:
- Nếu đọc tin “phát hiện người ngoài hành tinh” trên một blog vô danh, chúng ta nên giữ thái độ hoài nghi.
- Nhưng nếu tin đó xuất hiện trên trang web của NASA, chúng ta sẽ có xu hướng tin tưởng hơn.
Người lớn thường kể cho trẻ rất nhiều câu chuyện về phép màu và các sinh vật kỳ ảo như:
- cây đậu thần khổng lồ,
- chó sói biết nói,
- ngôi nhà làm bằng kẹo,
- hay một ông già mập chui xuống ống khói để phát quà Giáng sinh.
Theo thời gian, trẻ cũng dần học được cách xác định ai là người đáng tin cậy, giống như người lớn.
Thông tin đến từ những người trẻ tin tưởng, chẳng hạn như cha mẹ, khiến trẻ dễ tin vào những điều kỳ ảo hơn.
4. Đánh giá chuyên môn của người cung cấp thông tin
Phần lớn kiến thức mà cả trẻ em và người lớn tiếp nhận đều đến từ người khác.
Tuy nhiên, chúng ta không tin tất cả mọi người như nhau.
Ví dụ, nếu một bác sĩ nói trên LinkedIn rằng một loại thực phẩm không tốt cho sức khỏe, chúng ta sẽ tin hơn nhiều so với khi nghe điều tương tự từ một người thường xuyên chia sẻ các thuyết âm mưu trên Facebook.
Trong một nghiên cứu, trẻ được hỏi liệu một loài cá mới được phát hiện có thật hay không.
Kết quả cho thấy trẻ có xu hướng tin hơn nếu thông tin đến từ:
- nhân viên sở thú,
- hoặc nhà sinh học biển,
là những người được xem là chuyên gia,
thay vì từ anh chị lớn trong gia đình—những người không có chuyên môn.
Người lớn có thể giúp trẻ học cách phân biệt giữa tưởng tượng và thực tế như thế nào?
Trẻ biết rằng người lớn hiểu biết nhiều hơn mình, vì vậy các em có xu hướng tin vào những gì người lớn nói hơn là lời của những đứa trẻ khác.
Do đó, người lớn có vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ hiểu đâu là tưởng tượng và đâu là thực tế.
Đặc biệt, cha mẹ hoặc người chăm sóc có thể:
- đồng hành khi kể chuyện;
- cùng đọc sách;
- cùng xem phim hoặc truyền hình;
- cùng khám phá nội dung trên Internet;
để trả lời các câu hỏi của trẻ và giúp hạn chế những hiểu lầm về điều gì là thật và điều gì chỉ là hư cấu.
Các chương trình giáo dục về năng lực hiểu biết truyền thông (media literacy) cũng có thể giúp trẻ học cách phân biệt giữa thực tế và tưởng tượng.
Tuy nhiên, nếu con bạn tin vào Ông già Noel hay Big Bird, nhà tâm lý học Jacqueline Woolley cho rằng không có lý do gì để vội vàng dập tắt niềm tin đó.
Trẻ sẽ không mất lòng tin vào người lớn khi sau này biết rằng những nhân vật ấy không có thật.
Ngược lại, việc tương tác với các nhân vật kỳ ảo còn giúp trẻ rèn luyện khả năng phân biệt giữa tưởng tượng và thực tế.
Dù bằng cách nào, đến đầu tuổi thiếu niên, trẻ thường đã tích lũy đủ kiến thức và phát triển đủ về mặt nhận thức để có khả năng phân biệt thực và hư tương đương với người trưởng thành.
Nguồn: https://www.verywellmind.com/can-children-understand-the-difference-between-fantasy-and-reality-5217713
