Chúng ta ra đời từ trong bụng mẹ với những khuynh hướng sinh học nhất định. Đồng thời, chúng ta cũng bước vào một môi trường cụ thể. Trong sự tương tác năng động giữa bản thể sinh học của chúng ta và những tác động từ môi trường xung quanh, chúng ta phát triển nên một số khuynh hướng hành động nhất định. Thông thường, chúng ta gọi phong cách riêng biệt của mỗi người trong việc tương tác với thế giới là nhân cách. Quá trình phát triển nhân cách được gọi là sự phát triển Cái Tôi.

Trong tâm lý học, sự phát triển Cái Tôi được hiểu là một quá trình lớn lên và trưởng thành. Bắt đầu từ thời thơ ấu và tiếp diễn cho đến cuối đời, chúng ta liên tục phản ứng một cách năng động với các kích thích trong môi trường sống. Sự phát triển Cái Tôi là một quá trình thích nghi suốt đời với những trải nghiệm của cuộc sống. Thông qua quá trình này, chúng ta tiếp nhận những mẫu hành vi ngày càng phức tạp hơn để ứng phó với áp lực từ các mối tương tác và đời sống. Cái Tôi đang phát triển của chúng ta bao gồm sự hiểu biết và nhận thức về bản sắc, năng lực và vai trò của mình trong thế giới.

Định nghĩa chính:

Sự phát triển Cái Tôi là một mô hình khái niệm giúp hiểu sự thay đổi tiến triển của nhân cách nhằm đáp ứng với các trải nghiệm sống. Quá trình phát triển này bao gồm việc hình thành bản sắc, mở rộng ý thức và xây dựng những cách thức cá nhân để hiểu cũng như thích nghi với thực tại.

Những phát triển chính của Cái Tôi

Trong bất kỳ quá trình phát triển nào cũng có các giai đoạn. Thông thường, mỗi giai đoạn phát triển đều phụ thuộc vào nền tảng là việc hoàn thành thành công các nhiệm vụ ở những giai đoạn trước đó. Nếu chúng ta bước sang giai đoạn tiếp theo trước khi hoàn thành hoặc học được những nhiệm vụ cốt lõi của giai đoạn trước, sự phát triển của chúng ta có thể bị đình trệ hoặc biến dạng thành những kiểu ứng phó kém thích nghi trước các căng thẳng của cuộc sống.

Sự phát triển Cái Tôi là một quá trình tiến triển có cấu trúc, từ những giai đoạn ban đầu mang tính bốc đồng và vị kỷ đến một trạng thái trưởng thành hơn, trong đó con người có “sự trân trọng đối với tính phức tạp của người khác, từ hành vi vì phần thưởng chuyển sang sự quan tâm chân thành đến người khác, và từ phản ứng dựa trên xung năng bản năng chuyển sang phản ứng dựa trên đạo đức” (Duffy và cộng sự, 2016).

P. Michiel Westenberg và Jack Block viết:

“Lý thuyết về sự phát triển Cái Tôi là một trong những cấu trúc toàn diện nhất trong lĩnh vực tâm lý học phát triển, bao gồm phong cách đạo đức, nhận thức và liên cá nhân cùng với những mối bận tâm có ý thức” (Westenberg & Block, 1993).

Một sự phát triển Cái Tôi lành mạnh giúp cá nhân tích hợp tất cả những thay đổi nhanh chóng đang diễn ra trong mọi lĩnh vực của đời sống.

Chức năng quan trọng của một Cái Tôi trưởng thành là điều chỉnh các xung động có thể gây hại cho tương lai và phá hủy các mối quan hệ thân thiết. Cái Tôi trưởng thành giúp cá nhân xử lý và tích hợp những phức tạp của cuộc sống, từ đó dẫn đến trải nghiệm về sự phong phú, sự trân trọng bản thân và người khác.

Cái Tôi của chúng ta phát triển như thế nào?

Chúng ta là những sinh thể có khả năng đáp ứng. Chúng ta phản ứng với môi trường, và môi trường cũng phản hồi lại chúng ta. Theo cách tương hỗ ấy, đời sống là một cấu trúc phức tạp, năng động, được tạo nên từ vô số thành phần luôn chuyển động. Trẻ sơ sinh chỉ nhận biết rất ít, thậm chí là một phần rất nhỏ, trong hệ thống sống rộng lớn mà trẻ vừa bước vào. Trẻ nhanh chóng thích nghi với một vài yếu tố nổi bật như mẹ, người chăm sóc, các đồ vật bên ngoài trong môi trường gần gũi, v.v.

Đứa trẻ cũng học được rằng một số hành vi của mình có thể ảnh hưởng đến hành vi của những yếu tố xung quanh. Trẻ khóc và mẹ cho trẻ ăn. Trẻ nắm một món đồ chơi bằng tay và món đồ ấy chuyển động. Đặc biệt, khi biết bò, trẻ có thể thay đổi môi trường gần gũi ngay trước mắt mình. Trong môi trường gia đình vừa giới hạn vừa bảo vệ, đứa trẻ bắt đầu hành trình phát triển, học cách thích nghi và lớn lên trong thế giới ngày càng mở rộng của mình. Học tập xã hội đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển này.

Điều kiện hóa tạo tác và điều kiện hóa cổ điển rất có khả năng cũng có vai trò trong quá trình này. Khi một đứa trẻ thực hiện một hành vi mới sau khi quan sát một ví dụ, hoặc thậm chí chỉ tình cờ làm như vậy, và hành vi đó đem lại một hệ quả dễ chịu hoặc khó chịu, trẻ sẽ tích hợp kinh nghiệm ấy vào kho dữ liệu đang lớn dần của mình về cách hành động để đạt được mục tiêu.

Mục tiêu và sự phát triển Cái Tôi

Alfred Adler và lý thuyết tâm lý học cá nhân của ông cho rằng mọi hành động đều hướng đến mục tiêu. Xét trong sự phát triển Cái Tôi, ta có thể hiểu rằng mục tiêu là yếu tố thúc đẩy hành động. Việc phát triển các mẫu hành động nhằm đạt được những mục tiêu ngày càng phức tạp hơn có thể được mô tả như là sự phát triển Cái Tôi. Phần lớn quá trình phát triển Cái Tôi là một tiến trình tự nhiên của xung đột và giải quyết xung đột, diễn ra một cách vô thức.

Adler giải thích rằng “sự thôi thúc hướng tới việc đặt ra một mục tiêu, hướng tới việc nâng cao ý thức về Cái Tôi, tự nó ‘áp đặt’ lên cá nhân để đạt được mục tiêu của mình thông qua việc sử dụng nhiều dạng ‘gây hấn’ và ‘lệch hướng’ khác nhau” (Adler, 2011).

Về cơ bản, chúng ta tạo ra những mẫu hình có thể nhận diện được về sự gây hấn, chuyển động và điều chỉnh trong quá trình nỗ lực đạt được mục tiêu. Xét theo thuật ngữ thần kinh học, các mẫu hành động được hình thành thông qua việc củng cố các kết nối synap. Sự kích hoạt các mẫu nơ-ron nằm phía sau các phản ứng hành vi. Một số kích thích quen thuộc trong môi trường sẽ kích hoạt những kiểu phóng điện đặc thù trong mạng lưới nơ-ron, dẫn đến những phản ứng theo thói quen. Có thể giả định rằng sự phát triển Cái Tôi chính là quá trình hình thành các mẫu kích hoạt thần kinh này để đáp ứng với những kích thích cụ thể trong môi trường.

Xung đột và sự phát triển Cái Tôi

Khi có điều gì đó mới xảy ra, những mẫu phản ứng cũ có thể không còn phù hợp. Khi đó, con người phải thích nghi bằng cách học những mẫu phản ứng mới. Quá trình học hỏi này được xem là sự phát triển Cái Tôi. Erik Erikson cho rằng mỗi giai đoạn phát triển đều gặp một xung đột. Thông qua việc giải quyết xung đột, con người chuyển sang giai đoạn phát triển tiếp theo. Khi viết về giai đoạn phát triển đầu tiên, ông cho rằng “sức mạnh căn bản đầu tiên và cội rễ của sự phát triển Cái Tôi xuất hiện từ việc giải quyết cặp đối lập phát triển đầu tiên; đó là niềm tin cơ bản đối lập với sự ngờ vực cơ bản” (Erikson, 1994).

Tiến trình phát triển cá nhân

Chúng ta phản ứng khác nhau trước những thử thách của mình. Đối với hầu hết các vấn đề, có rất nhiều hành vi phản ứng lành mạnh khác nhau. Sự phát triển lành mạnh không phải là việc tuân theo một khuôn khổ cứng nhắc về việc ta nên hay không nên hành động như thế nào trong mọi hoàn cảnh. Cuộc sống quá phức tạp để có thể như vậy.

Erikson viết:

“Đứa trẻ đang lớn phải rút ra một cảm nhận sống động về thực tại từ nhận thức rằng cách riêng của nó trong việc làm chủ trải nghiệm — tức sự tổng hợp Cái Tôi của nó — là một biến thể thành công của bản sắc nhóm và phù hợp với không gian, thời gian cũng như kế hoạch sống của nhóm ấy” (Erikson, 1994).

Về cơ bản, ông cho rằng cần có sự cân bằng giữa tính cá nhân và bản sắc nhóm. Chúng ta phát triển theo cách cho phép hình thành một cảm nhận mạnh mẽ về bản thân, đồng thời vẫn có thể thuộc về và hợp tác với người khác.

Sự phát triển Cái Tôi chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, bao gồm di truyền, nền tảng văn hóa, các tương tác xã hội và trải nghiệm sống. Đây là một quá trình năng động, có thể được định hình bởi những biến cố quan trọng trong đời, những thách thức và sự tự phản tư cá nhân. Khi cá nhân đi qua các giai đoạn khác nhau của đời sống và đối mặt với nhiều trở ngại, Cái Tôi của họ có thể tiếp tục tiến hóa và thích nghi.

Nỗ lực làm chủ, tích hợp và tìm ý nghĩa trong trải nghiệm không phải là một chức năng của Cái Tôi trong số nhiều chức năng khác, mà chính là bản chất của Cái Tôi.

~ Jane Loevinger

Trẻ em và sự phát triển Cái Tôi

Trong thời thơ ấu, sự phát triển Cái Tôi chủ yếu tập trung vào việc hình thành cảm nhận cơ bản về bản thân. Khi trẻ tương tác với môi trường và phát triển các kỹ năng xã hội, trẻ bắt đầu phân biệt mình với người khác và hiểu được tính cá nhân của chính mình. Giai đoạn này rất quan trọng trong việc thiết lập nền tảng cho sự phát triển Cái Tôi về sau.

Karen Horney viết rằng đứa trẻ nhỏ “vị kỷ, nhưng chỉ vì nó chưa phát triển được cảm giác có liên hệ với người khác.” Đứa trẻ đơn giản là “chưa biết rằng người khác cũng có nhu cầu và giới hạn của họ — chẳng hạn như người mẹ cần ngủ hoặc không có tiền để mua một món đồ chơi” (Horney, 2013). Sự phát triển Cái Tôi lành mạnh giúp đứa trẻ tích hợp được một “lý thuyết về tâm trí”, trong đó bao gồm cả tính cá nhân của người khác.

Môi trường gia đình độc hại, bao gồm việc người chăm sóc bảo vệ quá mức hoặc thiếu bảo vệ, đều làm thay đổi sự phát triển của trẻ (Branden, 1995).

George Vaillant viết:

“Gen lành tính và tuổi thơ hạnh phúc không phải là những đồng minh duy nhất của chúng ta trong cuộc đấu tranh để thích nghi; Cái Tôi của con người cũng lớn lên trong nghịch cảnh cũng như trong thịnh vượng” (Vaillant, 1998).

Trẻ em có khả năng phục hồi. Chúng lớn lên và thích nghi với mọi thăng trầm mà cuộc sống mang lại. Chúng thoát khỏi những môi trường gây tổn hại nhất thông qua trí tưởng tượng và thông qua việc tiếp nhận các cơ chế phòng vệ Cái Tôi, những cơ chế giúp làm dịu những môi trường khắc nghiệt thành những điều kiện có thể chịu đựng được.

Sang chấn sớm và những khiếm khuyết nhân cách

Lawrence Heller đưa ra giả thuyết rằng trẻ em thích nghi với môi trường bị lạm dụng bằng cách hình thành một phong cách sinh tồn. Nói chung, một đứa trẻ có thể sống sót trong những hoàn cảnh kém lý tưởng bằng nhiều cách khác nhau. Hy vọng rằng trẻ vẫn có thể vượt qua một số xung đột cần thiết trong các giai đoạn phát triển Cái Tôi và bước vào tuổi trưởng thành với sự sẵn sàng tương đối để đối mặt với thế giới ngày càng phức tạp đang chờ đợi mình.

Thông thường, sang chấn thời thơ ấu can thiệp vào sự phát triển Cái Tôi lành mạnh. Đứa trẻ tiếp nhận những con đường trốn thoát, và những con đường này trở thành một phần không thể tách rời của nhân cách.

R. Markillie so sánh sang chấn cảm xúc thời thơ ấu với sang chấn phát triển thể chất.

Ông viết:

“Những rối loạn trong giai đoạn phát triển sớm tạo ra các biến dạng nghiêm trọng. Tương tự như vậy, có thể những rối loạn trong sự phát triển Cái Tôi giai đoạn đầu để lại những khiếm khuyết nhân cách, vốn có hậu quả lâu dài. Nếu sang chấn cá nhân không gây chết người, thì khả năng tồn tại của chúng ta, tức thực tế rằng sự phát triển vẫn phải tiếp diễn, có thể dẫn đến và thực sự dẫn đến sự hình thành các khiếm khuyết nhân cách” (Markillie, 1963).

Erikson bổ sung rằng trong một số trường hợp, “sự suy giảm Cái Tôi này dường như có nguồn gốc từ những sự kiện bạo lực; trong những trường hợp khác, nó đến từ sự bào mòn dần dần của hàng triệu điều phiền nhiễu nhỏ nhặt” (Erikson, 1994).

Tuổi vị thành niên và sự phát triển Cái Tôi ở người trưởng thành

Khi cá nhân bước qua tuổi vị thành niên và tiến vào tuổi trưởng thành, sự phát triển Cái Tôi trở nên phức tạp hơn. Cái Tôi mở rộng để bao gồm cảm nhận về bản thân trong mối quan hệ với người khác và với xã hội rộng lớn hơn. Điều này liên quan đến việc phát triển một hệ thống niềm tin cá nhân, các giá trị và la bàn đạo đức. Nó cũng bao gồm việc hiểu những điểm mạnh và điểm yếu riêng của bản thân, đồng thời tận dụng chúng trong nhiều khía cạnh của đời sống như giáo dục, nghề nghiệp, các mối quan hệ và sự phát triển cá nhân.

Thanh thiếu niên và người trưởng thành phải phản hồi lại trải nghiệm theo một cách cụ thể và hữu hình.

Erikson viết:

“Khác với cảm giác toàn năng ở trẻ nhỏ, vốn được nuôi dưỡng bởi sự tưởng tượng và sự đánh lừa của người lớn, lòng tự trọng gắn với bản sắc Cái Tôi dựa trên những nền tảng ban đầu của kỹ năng và kỹ thuật xã hội, những điều bảo đảm sự trùng khớp dần dần giữa niềm vui chức năng và năng lực thực tế, giữa lý tưởng Cái Tôi và vai trò xã hội. Lòng tự trọng gắn với bản sắc Cái Tôi chứa đựng sự nhận biết về một tương lai cụ thể” (Erikson, 1994).

Chuẩn bị cho thế giới trưởng thành đầy cạnh tranh

Sự sống còn của đứa trẻ được bảo đảm bởi những người lớn chăm sóc. Hành vi của trẻ phần lớn không ảnh hưởng trực tiếp đến sự sống còn hằng ngày. Trẻ có thể sử dụng nhiều cơ chế khác nhau để xoa dịu tâm trí, làm giảm nỗi đau mà không ảnh hưởng đến khả năng tồn tại của mình. Tuy nhiên, khi đứa trẻ lớn lên, hành vi bắt đầu có tác động lớn hơn đến đời sống. Nghề nghiệp, các mối quan hệ, việc quản lý tài chính và rất nhiều hành vi trưởng thành khác đều phản ánh trực tiếp chất lượng cuộc sống của chúng ta.

Trong thế giới người lớn, chúng ta phải tồn tại trong một môi trường cạnh tranh. Các mối quan hệ của chúng ta cũng đòi hỏi nhiều kỹ năng hơn. Trong hầu hết hoàn cảnh, một đứa trẻ sẽ không bị bỏ rơi. Ngược lại, một người bạn đời hoặc người quan trọng có thể rời đi nếu chúng ta không đóng góp đủ cho cảm giác hạnh phúc và khỏe mạnh của họ.

Trong một cuốn sách thú vị về các mối quan hệ đồng phụ thuộc, tác giả đưa ra giả thuyết rằng kết hôn quá sớm dẫn đến ly hôn.

Stanton Peele và Archie Brodsky viết:

“Những người kết hôn sớm thường không thể hiện sự ‘phát triển Cái Tôi’ đầy đủ. Ngày càng nhiều cuộc hôn nhân như vậy kết thúc bằng ly hôn, bởi vì gánh nặng đáp ứng toàn bộ phạm vi nhu cầu cảm xúc của hai người là quá lớn đối với nhiều cuộc hôn nhân” (Peele & Brodsky, 2015).

Jane Loevinger viết:

“Càng đi sâu vào lĩnh vực này — sự phát triển Cái Tôi trưởng thành — người ta càng thấy rằng kiểm soát xung động, phát triển tính cách, quan hệ liên cá nhân và các mối bận tâm có ý thức thực sự là những khía cạnh của cùng một điều, gắn bó mật thiết đến mức khó có thể định nghĩa, chứ chưa nói đến đo lường chúng một cách riêng rẽ” (Vaillant, 1998).

Về cơ bản, sự phát triển Cái Tôi lành mạnh và phù hợp với lứa tuổi trong thời thơ ấu và tuổi vị thành niên là điều thiết yếu cho đời sống trưởng thành hiệu quả. Đứa trẻ đang lớn chuẩn bị cho tuổi trưởng thành bằng cách phát triển sự tự tin và các kỹ năng liên cá nhân có thể đáp ứng những đòi hỏi ngày càng tăng của cuộc sống.

Sự phát triển Cái Tôi thích nghi và kém thích nghi

Trong một bài viết, T. Franklin Murphy mô tả các hành vi kém thích nghi là “hành vi được tiếp nhận… nhưng không phù hợp để đạt được một mục tiêu cụ thể.” Ông bổ sung rằng “‘hành vi kém thích nghi’ mô tả những hành động đã được điều chỉnh nhưng lại thích ứng kém với hoàn cảnh, thường đánh đổi các mục tiêu dài hạn mong muốn để lấy sự nhẹ nhõm ngắn hạn” (Murphy, 2022). Nói chung, hành vi kém thích nghi phục vụ một mục tiêu vô thức nào đó khác với việc cải thiện hoàn cảnh sống của chúng ta. Trong tâm lý học, điều này thường được gọi là chứng nhiễu tâm.

Các phản ứng của chúng ta trước những thăng trầm của cuộc sống có thể hữu ích hoặc không hữu ích đối với sự khỏe mạnh lâu dài, ngay cả khi chúng mang lại lợi ích tức thì là cảm giác nhẹ nhõm.

Vaillant giải thích rằng chúng ta sử dụng các cơ chế Cái Tôi như “một quá trình phục hồi năng động.” Chúng là những phản ứng bình thường trước “những hoàn cảnh bất thường.” Ông bổ sung rằng, theo cách diễn đạt chính thức hơn, “các cơ chế phòng vệ Cái Tôi mô tả những quá trình tinh thần vô thức, và đôi khi mang tính bệnh lý, mà Cái Tôi sử dụng để giải quyết xung đột giữa bốn điểm định hướng trong đời sống nội tâm của chúng ta: bản năng, thế giới thực, những người quan trọng và những điều cấm đoán đã được nội tâm hóa do lương tâm và văn hóa của chúng ta cung cấp” (Vaillant, 1998).

Năm lý do sử dụng các cơ chế Cái Tôi

Cơ chế phòng vệ là những công cụ mà chúng ta tiếp nhận trong quá trình phát triển Cái Tôi. Chúng trở thành những con đường phản ứng có tính khuôn mẫu quan trọng mà chúng ta đi theo khi đối diện với kích thích. Vaillant gợi ý năm lý do chính khiến chúng ta sử dụng các cơ chế phòng vệ Cái Tôi:

1. Giữ cho cảm xúc nằm trong giới hạn có thể chịu đựng được trong các khủng hoảng bất ngờ của đời sống, ví dụ sau một cái chết.
2. Khôi phục cân bằng cảm xúc bằng cách trì hoãn hoặc chuyển hướng sự gia tăng đột ngột của các thôi thúc sinh học, ví dụ ở tuổi dậy thì.
3. Tạo ra một khoảng tạm dừng để làm chủ những thay đổi trong hình ảnh bản thân, ví dụ sau một ca phẫu thuật lớn hoặc một sự thăng chức bất ngờ.
4. Xử lý những xung đột không thể giải quyết với những người, còn sống hoặc đã mất, mà ta không thể chịu đựng được việc rời bỏ, ví dụ vợ của một luật sư, mẹ của một bác sĩ huyết học.
5. Sống sót qua những xung đột lớn với lương tâm, ví dụ giết người trong thời chiến hoặc đưa cha/mẹ vào viện dưỡng lão.

Sự phát triển Cái Tôi lành mạnh sẽ từ bỏ những cơ chế phòng vệ không còn phục vụ cho mục đích lâu dài. Về cơ bản, một cơ chế từng phù hợp và hữu ích với đứa trẻ trong một gia đình bị lạm dụng có thể không còn hữu ích với đứa trẻ ấy khi trưởng thành trong một mối quan hệ yêu thương

Nguồn: https://psychologyfanatic.com/ego-development/